دەسەڵات وگەشەپێدانی تواناکان

دەسەڵات ئەگەر دیموکراسی تەواو بێت یان تۆلیتاری تەواو لەهەردوو بارو دۆخدا کاریگەری لەسەر گەشەپێدانی توانای مرۆڤەکان دەبێت،بەمەرجێک لەهەوڵی ئەودابێت کەئەم توانایانە بدۆزێتەوەو هەوڵ بدات بەهەموو شێوازێکی مۆدێرنانە برەویان پێ بدات،بەڵام ئەگەر دەسەڵات تەواو دیموکراسی نەبێت ئەوا لەو کاتەدا کێشەی نەبوونی ئازادی دێتە بوون ،ئەم کێشە پاڵ بە تاکەکانەوە ئەنێت بۆ ئەوەی بیر لەئازادی خۆیان بکەنەوە نەک داهێنان لەبوارەکانی ژیاندا،لەو حالەدا تاک گیرۆدەی دەستی ئەو هزرانە دەبێت کە ئازادی تەواو بۆئەو فەراهەم دەکەن،نەک بگەڕێت بەدوای ئەم هۆکارەی کە ژیانی دامەزراو دەکات.بەڵام لەدەسەڵاتی تەواو دیموکراسی دا کەوا هەموو تاکێک ئازادە چۆن بیردەکاتەوە بەمەرجێک لەبەرژەوەندی مرۆڤایەتیدا بێت ئەوا ئازادە چی بەرهەم دەهێنێت،لەجیهانی کراوەی ئەمڕۆ تاکەکانی وڵاتانی تەواو دیموکراسی کاڵا بەرهەم دەهێنن کەچی لەوڵاتانی نادیموکراسی ئەم کاڵایانە بەکار دەبەن،بەڵکو ئەوان وێلن بەدوای هەموو هزرێک کەوا ئازادیان بکات،بۆیە لەکاتێکدا دەبینین جیهانی لیبرال ودیمکراسی کاڵای نوێ ومۆدێل بەڕۆژ دەگۆڕێت بەرهەم دەهێنن وبیر لەپاراستنی ژینگە دەکەنەوەو بیر لەمافی مرۆڤ دەکەنەوە وبیر لەقەلاچۆکردنی هەژاری ونەخۆشی وپەتاکان دەکەنەوە لە وڵاتانی نادیموکراسی بی رلە کڕینی چەک دەکەنەوە،خەلک بیر لەنان وئاو دەکاتەوە نەک داهێنان،وسەرکردەکانیش بیر لەپاشەکەوت کردن وعەمبارکردنی ملیارەکان دەکەنەوە لە قوتی میللەتە هەژارەکەیان.لێرە خەلک مافی پێشێل دەکرێت ولەوێ باسی مافی مرۆڤ دەکرێت،لێرە هەژار بێ بەها وکەم سەیر دەکرێت لەلایەن سەرکردەکان ولەوێ سەرکردەکان کۆدەبنەوە بۆ کۆمەککردنی هەژارەکان.

کەواتە جیاوازی زۆر لەنێوان ئەم دوو فەزایە هەیە،هەردووکیان بەرهەم هێنن بەڵام هەریەکەو شتێک بەرهەم دەهێنێت،ئەگەرچی هەندێ وڵاتی نادیموکراسی هەن خاوەنی تەکنەلۆجیای گەورەن وەکو چین وکۆریای باکوورو ولاتانی ئەمەریکای باشوورو هەندێ ولاتی رۆژئاوای ئاسیا،وەکو ئێران .ئەوانە ڕووبەڕووی مەترسی گەورە بوونەتەوە لەبەر ئەوەی تاوەکو مافی مرۆڤ تیایدا تەواو بەرقەرار نیە،بەڵکو هەمیشە گەلانی ناو ئەم وڵاتانە بەدەست ستەمەوە دەنالێنن ئەوەی بەسەر موسلمانانی ئیغۆر هات لەم ساڵانەی دواییدا لەڕاگواستن ودژایەتی ڕەگەزی ولاوازکردنیان نمونەیەکی دوور نیە.کۆریای باکووریش ئەوە خۆی گەوەرەترین کێشەی هەیە،لەگەل ئەم سیستەمە نوێیەی جیهان چونکە نایەوێت بکرێتەوەو ببێتە دیموکراسی،هەر ئەم هۆیەش بوو کە دەبلیو بۆش لەگەل ئێران خستیە ناو لیستی شەڕەوە،ئەم کرانەوەی وڵاتان بەڕووی جیهانگەرایی پەیوەستە بەخودی وڵاتەکەو کلتور وڕاددەی هەستیار بوونیان بەرامبەر وڕادەی بەدیهاتنی خەونەکانیان،چونکە هەموو کەس ئامادە نیە خۆی بدات بەدەستیەوە ئەگەر دڵنیا نەبێت لەبەرژەوەندی خۆی،بەڵام ئەوەی ئاشکرایە لەم وڵاتانەی کە کرانەوەیەکی روناکبینانە هەیە بەڕوی ئەم سیستەمەدا ئەوا بواری گەشەکردنی تواناکانی مرۆڤ زیاتر ڕەخساوەوتاکەکان ڕۆشنفکرترن،لەچاو وڵاتانی تر.کەئەگەر چی دەسەڵاتەکان بیری خۆیان وزەوی خۆیان داخستووە بەڕویدا بەڵام ناتوانن ئاسمانی خۆیان بەڕویدا دابخەن.

وڵاتە دیموکراسیەکان وگەشەی مرۆڤەکان:

بێگوومان بوونی ئازادی جەستەی وهزری ودەروونی کاریگەری لەسەر تەواو بونیادی مرۆڤ هەیە،کاتێک مرۆڤ هەست بکات ئەوا ڕێز لێگیراوەو وەکو مرۆڤ سەیری دەکرێت ئەکات خۆی دەدۆزێتەوە،کاتێک خۆی دۆزیەوە ئیتر وەکو بوونەوەرێک بەشێوەیەکی سروشتی نەش ونوما ئەکات ئەمە وا دەکات گشت تواناکانی وەکو خۆی ببوژێنەوە،کاتێک مرۆڤ هەر شتێکی ویست بۆی هاتە دی ئەوا بێگوومان بەودای شتی نوێدا دەگەڕێت کەواتە لێرەدا داهێنان دێتە بوون،واتە چێژ وەرگرتن لە شتی کۆن نامێنێت ئینجا پەنا دەبات بۆئەوەی کەوا چێژەکە وون نەکان شتی نوێ داهێنێت.بەڵام ئەگەر داوای شتێکی کردوودەستی نەکەوت ئینجا هەوڵ دەدات دروستی بکات،چونکە فزایەکە ئاوەڵایە وڕێگر نیە لەبەردەم بەجێهێنانی خواست ویستەکانیدا،لێرەدایە کە گوتراوە پێویستی دایکی داهێنانە،کەواتە دوو جۆر پالنەری داهێنانمان هەیە:

یەکەم:پالنەری داهێنان لەپێناو دەستهێنانی چێژ

دووەم:داهێنان لەبەر پێویست پێ بوون.

داهێنان لەپێناوی چێژوەرگرتن گشت بوارەکانی ژیان دەگرێتەوە،مرۆڤ بۆی هەیە کاتێ لەخواردنێک بێزار بێت خواردنی خۆی بگۆرَێت،یان لەباری سیاسی کاتێک لەسیستمێمی سیاسی بێزار دەبێت ئینجا هەوڵ دەدات بیگۆڕێت،لەبواری تەکنۆلۆجیادا ئەمە هەر زۆر بەزەقی دەردەکەوێت،لەسەر دەمی ئەمڕردا لەبەر فراوان بوونی فەزای ئازادی لەناو سیستەمە نادیموکراسیەکانیشدا،خواستەکانی مرۆڤ ڕۆژ بەڕۆژ زیاتر دەبن وسنوریان فراوانتر دەبێت وبەڵکو هیچ سنورێک لەئاسۆیدا دیارناکەوێت.
هەرچی داهێنانە لەپێناو پێویستیدا ئەمە لای هەموو مرۆڤ سەرهەڵدەدات وڕۆژگارێک بەسەریدا دێت کە پێویستی بەشتێک دەبێت وبۆی نالوێت،ئینجا لەناچاری بەهەنگاوی سادە وسەرتاییدا دەڕوات تاوەکو لەدواییدا سەرلەداهێنانی نوێ دەردەکات،ئەمەش نمونەی زۆرن نزیکترینیان ئەم کۆمپیوتەرەی بەردەستمان کە چەندین قۆناغی سادەودواترئالۆزی بڕیوە تاوەکو گەشیتووە بەم قۆناغەی ئێستا ،ئەمە کەسێک دای نەهێناوە کە ژێردەست وکۆیلەو لاناوازە بێت، بەڵکو ئەوانە بوون کەوا شۆڕشی پیشەسازیان کردودژی عەقلیەتی خورافەتگەرایی ڕاپەڕین.

کەواتە گەشەی توانای مرۆڤەکان تەواو بەندە بەئاستی ئازادیان ،ئەگەر بواری تەواو بۆ ڕەخسابوو بۆئەوەی خۆی دەربخات وتواناو لێهاتووەکانی خۆی بخاتە گەڕ ئەوا بێگوومان ئەتوانێت گەشە بکات ولەئەنجامی گەشەی تاکدا گشت بوارەکانی تر گەشە دەکەن ،کاتێک تواناکان زانران لەهەمان کاتدا بواری بۆ فەراهەم بوو بۆ ئەوەی بخرێتە قۆناغی پراکتیکەوە ئەوە نوێکاری ونوێ بوونەوە ڕوودەدات،ئەمەش لە کەش وهەوای تەواو دیموکراسی وئازاد نەبێت زۆر زەحمەتە بێتە بوون.
دەسەڵاتی نادیموکراسی وتواناکانی مرۆڤ:

بێگوومان کاتێک دەسەلاتێک نادیموکراسی دەبێت واتە دان بەبوونی جیاوازیەکاندا نانێت،بەڵکو تەنها یەک فۆرمی پێ قەبولە ئەمیش ئەوەیە کەئەو دەیەوێت وێنای کردووە لەزیهنیەتی خۆیدا وئەیەوێت هەمان وێناکردن لەزیهنیەتی خەلکی تردا بڕوێنێت ئینجا بەهەموو هۆکارێکی ماددی ومەعنەوی بۆی دەکەوێتە کار،لێرەدا تاک دەبێتە ئامێرێک لەژێر دەستی ئەم دەسەڵاتە نەک مرۆڤێک کەخاوەن مافە،بەڵکو ئامێرێک بۆ ئەوەی ئەو خواست وئامانجەکانی خۆی بەهۆیەوە بهێنێتە بوون،لێرەدایە کە دەبینین لەو جۆرە دەسەڵاتانەدا تەکنۆلۆجیا هەیەولێکۆلینەوەی زانستی هەیەوزانای بلیمەت هەن بەڵام هەموویان لەیەک بۆتەدا قاڵ دراون ئەمیش نەک خزمەتی مرۆڤایەتی بەگشتی بەڵکو خزمەتی ئەم دەسەڵاتە بەتەنها،ئەبێت هەموو داهێنانەکان بەناوی ئەوەبن گشت شوێنە خۆشەکان وجوانەکان لەژێر دەسەڵاتی ئەوبن،کەواتە لەم سیسیتمانەدا ئاستێک بۆ گەشەی مرۆڤەکان دانراوە ئەمیش تاوەکو خزمەتی ئەوی پێ بکەیت نەک خۆت،واتە ئەم داهێنانەو هونەرەی تۆ بۆئەوە نەک خۆت بۆت نیە بلێیت من ئەوە داهێناوەو شایەنی ئەوەم بەرزتر ببمەوە یان مەگەر بەم فلتەرە دا تێپەڕ بکەیت کەئەو بۆگشت کۆمەلگای داناوە،فلتەری حیزبی دەسەڵات دار یان ویستی ئەو خەونەکانی ئەو ئامانجەکانی ئەو نەک خۆت،ئەبێت بزانیت خەونەکانی ئەوی دەسەڵاتدار چیەبۆی هەوڵ بدەیت نەک خەونەکانی تایبەت بەخۆت نابێت بیر لەوە بکەیتەوە کە بچیتە شوێنی ئەو بۆیە هەر داهێنانێکت کرد ئەبێت بەناوی ئەوەوە بێت.

کورد دەلێت هونەری تۆ لای دوژمنت گەورەترین تاوانە.
دەبینین لەم سیستمە تۆتالیتاریانە دا تاک لەجیاتی ئەوەی خەمی نەتەوە بخوات خەم لەخۆی دەخوات نەک بەم شێوەیە کە پێویستە بەڵکو بەشێوەیەک کە ناتەندروستە بەدوای ئەوەدا وێلە کە چۆن بتوانێت دەسەڵات ڕازی بکات بۆ ئەوەی لەم پەنایەدا ببێتە خاوەن پلەیەک بچێتە سەرکورسی،ناتوانێت بەهەڵە بڵێت هەڵەو بەڕاستیش دان بنێت،توناکان گەشە ناکەن لەبەر ئەم هۆیانە:

1- سەقفێک دانراوەو سنوورەبەند کراوە کەنابێت کەسێک لەو ئاستە هەیە تێپەڕ بکات وبەخەونیش ناتوانێت بگاتە ئەوێ،ئیتر لێرەدایە جۆرێک لەکپ کردنی کەسایەتی بەرزویست دێتە بوون چونکە هەموو مرۆڤێک لەناخی خۆیدا حەزی لەبەرزبوونەوەیە لەپلەیەکەوە بۆ یەکێکی تر،بەڵام کاتێک سوونری بۆدانرا ئیتر لەخالێکدا چەپاندن جێگای گەشەکردن دەگرێتەوە.

2- بۆئەوەی ببیت بەخاوەنی هەر شتێک کە دەروونت بۆ بەتاسە ئەبێت چەند قۆناغێک ببڕیت کە ئەم قۆناغانەیە کەسی دەسەڵاتدار پێیدا تێپەڕ بووە،ئینجا قۆناغەکان هەریەکەیان بەستراوەتەوە بەوەی ترەوە تاوەکو دەبیت بە کەسێکی دەستەمۆو ناتوانیت بلێی من خۆمم بەڵکو تۆ ئەویت،لەڕفتاروگوتاروبیرکردنەوەو هەموو شتێکدا.کەواتە کەسایەتیەکان کۆپی دەکرێنەوە نەک نوێ بکرێنەوە.

3-ئەگەر هەولت داو خۆت پێگەیاند بۆهی کارامەیی وزیرەکایەتی خۆت ئەوا تۆ جێگەی پرسیاری لای ئەو چونکە ئەگەر بەڕاستی وتەواوی پێگەیشتووی ئەوا ناچێتە هزری ئەو،ئەگەریش بەنارەوایی گەیشتی وشانت لەشانی ئەودا ئیتر وەکو ئەوە وایەبزن نانی شوانی خواردبێت.کاتێک ئەم ئەزموونانە دووبارە دەبنەوە لە ژیاندا بێگومان کەسانی تر لەناو کۆمەلگا ترسیان لێ دەنیشێت وفۆبیای دەسەلات دەگرن.بۆیە هەرگیز بیر لەوە ناکەنەوە بیر لەگۆڕینی ئەم سیستەمە بکەنەوە.

فریادڕەس لەدەستی دەسەڵاتی نادیموکراسیانە:

ئەوەیە هەموو جیهان بەوە بزانێت وهەولی بۆبدات بۆئەوەی دەسەڵاتێک بێتە دی لەم وڵاتانە نەک بەڕێگای گوشاری سیاسی وبۆ ئامانجی سیاسی وتەنها بەڵکو هەوڵ بدرێت خەڵک ڕۆشنبیر بکرێت،بەکردنەوەی سەدان ناوەندی ڕۆشنبیری وگەشەپێدانی مرۆیی وبرەو دان بەتواناکان،بەهەماهەنگ لەگەل ئەم دەسەڵاتە ،وە قۆناغ بەقۆناغ کارەکان بەوپەڕی پلان بۆ داڕشتن نەک پیلان گێڕان ئەنجام بدرێت بۆ ئەوەی زیهنیەتی خەلک بگۆڕێت،چونکە ئەوەی ئەمڕۆ ڕوودەدات تا ڕاددەیەک نادادگەری و بێ بەرنامەیی پێیەوە دیارە چۆن گۆڕانکاری بەوە دەکرێت تۆ گەنجانی وڵاتێک بەرەو هەلدێر ببەیت بە هەمووهۆکارە بەردەستەکان ،وەکو ئەوەی بەرامبەر هەندێ لەولاتانی ئەم ناوچەیە دەکرێت بۆ ئەوەی خۆی بگۆڕێت،ئەمە وادەکات لەجیاتی کرانەوە زیاتر دابخرێت بێ گوومان خودی دەسەڵاتە تاکڕەوەکانیش تاوانیان هەیە لەم شتەدا ،بەڵام ئەوان تاکڕەون لێیان ناگیرێت،کەواتە گۆڕانکاری وگەشە پێدان ئەبێت بە ڕۆشنبیرکردن بکرێت نەک ڕوخاندنی ڕەوشتەکان وبنەماکانی کۆمەلگا،بە چاندنی چاکە وچاکسازی دەکرێت نەک کوشتن وکاوڵ کردن.ئەوەی لەسەردەمی بەعس ڕوی دەداو ئێستا لەکوژرانی عیراقیەکان هیچ جیاوازیەکی نیە،لەهەموو بارودۆخەکاندا گیانەکان هەر دەتاسێن وکپ دەکرێن ،ئەمە چارەسەر نیە،چارەسەر ئەوەیە قۆناغ دوای قۆناغ وهەنگاو دوای هەنگاو پاراستنی مۆرکی ڕەسەنی کۆمەلگای پێوە بێت،وەکو کۆریای باشوور کە چۆن پێشکەوتووەو لەهەمان کاتیشدا کلتوری خۆی پاراستووە.نەک وەکو ئێوە ئێمە کە کلتوری خۆمان وون کردووەو زۆر کەم نەبێت گەشەمان نەکردووە.

عبدالعزیز هاشم